“Tâm” trong Phật giáo là gì? Lời Phật dạy về chữ tâm

Trong cuộc sống quanh ta có rất nhiều những điều quý giá nhưng quan trọng nhất chính là cái tâm. Tâm khởi phát cho mọi đau khổ và hạnh phúc của con người. Hãy cùng với chúng tôi lắng nghe lời Phật dạy về chữ tâm để có những suy nghĩ đúng đắn cho bản thân nhé!

Suy ngẫm những lời Phật dạy về chữ tâm

Suy ngẫm những lời Phật dạy về chữ tâm

Tâm là gì trong Phật giáo?

Trong kinh Đại bát Niết bàn, Phật có dạy: “Tất cả chúng sinh đều có bản tâm thanh tịnh. Chúng sinh không nhận thấy được vì bị vô minh che lấp”. Tức là, con người ai cũng có bản tâm thanh tịnh, nó trong sáng tròn đầy, vắng lặng nhưng do các tác động bên ngoài nên tâm bị xao động, tâm trí bất an điên đảo và tạo ra nghiệp trong vòng luân hồi bất diệt. 

Tâm là gì trong Phật giáo?

Tâm là gì trong Phật giáo?

Bên cạnh đó, chữ tâm trong lời Phật dạy còn là: “Một khi chỉ một thoáng tâm sân hận khởi lên mà chúng ta không thể kiềm chế khắc phục thì lập tức muôn ngàn đau khổ chướng ngại sẽ tiếp nối theo sau”. Do đó, tâm không tồn tại dưới dạng vật chất nên không thể nắm bắt được; nhưng khi không có tâm thì vật chất là vô nghĩa, vô tri vô giác. 

Tâm sẽ được hiểu với ý nghĩa 3 từ gồm ý, thức, tâm. Trong đó, những ý tưởng và suy nghĩ trong đầu óc chính là “ý”; cái nhận thức phân biệt tiềm ẩn bên trong, cái làm nhà kho cho ý tưởng có thể dựa dẫm hình thành gọi là “thức”; còn cái bao hàm cả ý và thức được gọi là “tâm”. Khi đó, 3 từ ngữ này có mối quan hệ chặt chẽ với nhau khiến chúng ta đôi khi không thể phân biệt chính xác. 

“Tâm không thể nắm bắt được”, bời vì tâm không thể hiện hữu nên bảo rằng không có tâm thì cái gì sẽ biết được hiện tại đang diễn ra. Tâm sẽ biết vật, nhưng vật thì không biết được tâm nên nếu vật mà biết tâm thì vật đã có tâm. Vì vậy, tâm và vật như thể thống nhất do có mặt trong nhau. Nếu bảo đưa một vật bất kỳ ra gọi là tâm thì không thể được vì tâm không phải là 1 vật nên không thể đưa tâm ra như một vật để “an tâm”. Đồng thời, tâm vốn đã “không an” nên đâu cần phải an tâm. 

Phật dạy: “Sướng khổ tại tâm mỗi người”

Phật dạy: “Sướng khổ tại tâm mỗi người”

Khi định nghĩa về con người, người ta thường phân chia thành 2 phần gồm thân và tâm. Và trong thuật ngữ Phật học thì nó được quy thành danh và sắc. Thông thường, khi quan sát con người thì thứ đầu tiên đập vào mắt ta chính là hình sắc hay thân thể; còn tâm tư thì chúng ta có thể nắm bắt phần nào thông qua cảm nhận. Do đó, khi căn môn (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) tiếp xúc trực tiếp với trần cảnh – các đối tượng tương ứng với từng giác quan thì tâm thức sinh khởi để “chế tác” những thông tin đã ghi nhận.

Có thể nói, tâm là gốc của thân; tâm có yên thì gốc mới vững vàng nên thân thể sở dĩ bị bệnh hoạn là do tâm bị ép vô minh che lấp. Khi muốn thân thể khỏe mạnh, ít bệnh hoạn thì chúng ta cần nỗ lực làm tâm lặng lẽ và sáng trong. Bởi, khi tâm tham lam ích kỷ, hay ganh ghét tật đố, cuồng si điên dại, lo lắng sợ hãi sẽ làm thân thêm bệnh hoạn do tâm bị vẩn đục. 

Cũng trong lời dạy của Phật, “Chế tác” là quá trình hay cách thức mà chúng sinh tạo nghiệp cho mình và nghiệp của mỗi người là không giống nhau. Đây được gọi là tiến trình “ngũ uẩn hóa” hình thành nên một bản ngã tồn tại độc lập hoàn toàn với khách thể. 

Tóm lại, tâm trong lời Phật dạy chính là chuyển nghiệp, sửa mình để thay đổi số phận theo chiều hướng tích cực nhằm đạt tới cứu cánh tối đa là “giải thoát”. Theo đó, tâm là một thế giới cần được khám phá hơn bất cứ điều gì; nhưng bằng trực quan thì chúng ta không thể thấy, không biết và không hiểu được nó mà cần phải suy luận thông qua các hiệu ứng mà nó đem lại. 

Phân biệt 6 loại tâm trong Phật giáo

Dưới đây là 6 loại tâm được Đức Phật phân chia và giảng giải. Cụ thể là:

6 Loại tâm trong Phật giáo

6 Loại tâm trong Phật giáo

  • Nhục đoàn tâm: Chính là trái tim thịt, ví dụ như “khi Bồ Tát nghe tiếng bọn người ác ngoại đạo đem lời dèm pha phá hủy Phật giáo thì dường như ba trăm mũi giáo tâm vào tâm mình” (Trích trong Bồ Tát Giáo Kinh).
  • Tinh yếu tâm: Là chỗ kín mật, chỉ cái tinh hoa cốt tủy. Ví dụ như: “Phật pháp lấy tâm làm gốc, lấy thân và khẩu để làm ngọn” (theo Long Thọ Bồ Tát).
  • Kiên thực tâm: Đây là cái tâm không hư vọng, còn gọi là chân tâm. Nó là cái tuyệt đối, cái mầm mống giác ngộ có sẵn trong mỗi con người. Đó chính là Phật tính: “Căn bản của sanh tử luân hồi là vọng tâm, căn bản của bồ đề niết bàn là chân tâm” (Theo Kinh Thủ Lăng Nghiêm).
  • Liễu biệt tâm: Bao gồm 6 loại nhận thức đầu trong 8 thức, đó là tri thức giác quan và ý thức. Theo đó, căn cứ phát sinh của nó là giác quan, thần kinh hệ và não bộ để dựa vào ngoại cảnh bên ngoài và phân biệt nhận thức. Có thể là: “Tâm buồn cảnh được vui sao, tâm an dù cảnh ngộ nào cũng an”. 
  • Tư lượng tâm: Là thức thứ 7 trong 8 thức, bản chất của loại này là suy tính, là tâm trạng của 1 lĩnh vực mà con người không thể điều khiển theo một cách có chủ ý. Nó thường phát sinh những mâu thuẫn của những quyết định tâm thức và không ngừng chấp dính vào bản ngã. 
  • Tập khởi tâm: Sẽ chứa đựng mọi kinh nghiệm của đời sống mỗi người, nguồn gốc của tất cả các hiện tượng tinh thần. Đây chính là căn nguyên của mọi hoạt động nhận thức, các hoạt động tâm lý và là nơi lưu trữ những hạt giống sinh ra muôn sự muôn vật, hữu hình hoặc vô hình. 

Ý nghĩa những lời Phật dạy về chữ tâm

Lời Phật dạy về chữ tâm được ghi chép trong kinh sách đã bày tỏ đôi điều về vấn đề tưởng chừng như đơn giản, nhưng lại bao la rộng lớn vô cùng. Cùng khám phá các ý nghĩa về chữ tâm trong Phật giáo:

Nhất thiết duy tâm tạo

 Trong kinh Hoa Nghiêm có viết “Nhất thiết duy tâm tạo”, có nghĩa là mọi việc đều do tâm sinh ra. Khi đó, tâm chính là thứ điều khiển và làm nảy sinh mọi lẽ thiện ác, mọi công đức nghiệp báo của đời người. Từ đó, nó sẽ quyết định con người ấy sẽ sống cuộc đời lương thiện hay xấu xa, sẽ được hạnh phúc hay là đau khổ.

Mọi việc làm đều do “tâm” sinh ra

Mọi việc làm đều do “tâm” sinh ra

Thực tế, tâm tốt tạo ra thiện hạnh, nghiệp lành và hướng con người tới những điều tốt đẹp. Còn tâm xấu thúc đẩy tham, sân, si hay mọi tội lỗi, sai lầm được gây ra bởi tâm không trong sáng. Tâm sẽ dẫn dắt những hành động và từ hành động sẽ tạo ra nhân quả.

Bên cạnh đó, lời Phật dạy về chữ tâm còn nhấn mạnh tới sự tự chủ của mỗi người. Bởi, không phải do hoàn cảnh, không phải do xã hội, không phải do cuộc đời đẩy chúng ta tới chân tường hay khiến chúng ta rơi vào vòng xoáy oan nghiệt mà chính là do tâm quyết định tất cả. Vì vậy, trong Phật giáo mới tồn tại những bài kinh sám hối. 

Con người cần sám hối để nhìn lại tâm của mình, chủ động thừa nhận những sai lầm khởi phát từ trong tâm rồi cố gắng thay đổi, cải biến tốt giúp lương tâm trong sáng và xóa sạch mọi mờ tục trong tâm. Hãy luôn nhớ rằng “tâm sinh tính và tâm sinh hướng, tâm có tốt thì mọi thứ mới vẹn tròn”. 

Tùy tâm biểu hiện

 Ở trong kinh Thủ Lăng Nghiêm có viết: “Tùy tâm biểu hiện”, có nghĩa là mọi sự thiện ác, lành giữ đều do tâm biểu hiện ra. Khi đó, người có hành động không tốt, có tính bạo lực, luôn thù địch, dối trá thì tâm sẽ không sáng. Ngược lại, người dịu dàng, nho nhã, thanh lịch và thật thà sẽ là biểu hiện của tấm lòng tốt đẹp.

Sẽ không tồn tại chuyện tâm tốt mà biểu hiện xấu, và cũng không có trường hợp tâm xấu mà hành động lại tốt đẹp trừ khi là giả tạo mà cái gì giả thì sớm muộn cũng bị vạch trần thôi. Do đó, tâm và biểu hiện sẽ nhất quán với nhau, chúng có sự tương đồng và tương thông. Vì vậy, bạn có thể thông qua hành động của một người để thấy tâm tính của người đó.

Tam giới tận tâm, tức thị niết bàn

Trong kinh A Hàm có viết: “Tam giới tận tâm, tức thị niết bàn”, có nghĩa là chỉ khi nào tâm sạch ba cõi, không còn ẩn chứa “tham, sân, si” thì mới thấy được “Niết bàn” – chính là cõi cực lạc tiên cảnh. 

Từ bỏ “tham - sân - si” để cuộc sống tốt hơn

Từ bỏ “tham – sân – si” để cuộc sống tốt hơn

Khi lòng “tham” nổi lên, con người sẽ bị chìm đắm trong dục giới và lúc nào cũng chỉ muốn thỏa mãn lòng tham của bản thân. Họ sẵn sàng làm tất cả chuyện xấu xa, đồi bại chỉ để đạt được mục đích của mình. Tuy nhiên, lòng tham thì là vô đáy và nó hoàn toàn không có điểm dừng; đạt được cái này thì lại muốn thêm cái kia nên đôi khi chúng ta sẽ cảm nhận được sự vất vả, bôn ba bởi những thứ phù du. Do đó, Phật dạy về chữ tham, lòng tham và nỗi khổ vì tham thì chúng ta nhất định phải ghi nhớ.

Còn khi lòng “sân” hận nổi lên, con người bị chìm đắm trong sắc giới, sinh sự bất mãn, sẽ tự làm khổ mình. Bởi vậy, dù không tham nhưng mà có sân thì cũng không thể hết khổ, hết buồn mà lại càng thêm dễ đố kỵ và ghen ghét dẫn đến các việc ác. 

Cuối cùng, khi lòng “si” trỗi dậy thì con người lại bị chìm đắm trong ngu dốt, sự u mê tăm tối, không phân biệt được đúng sai, không có tâm dẫn đường và dễ lầm đường lạc lối. 

Nhất niệm sân tâm khởi, bách vạn chướng môn khai

Với 3 ý nghĩa bên trên, một khi tâm niệm tức giận; sân hận nổi lên mà con người không tự kiềm chế hoặc không tự khắc phục thì trăm ngàn vạn chuyện khó khăn, đau khổ, chướng ngại sẽ tiếp nối đằng sau. Bởi, tâm dẫn đường hành động, tâm sinh tính cách, tâm làm nên tướng người nên khi tâm xấu thì ắt hẳn bao chuyện thiếu tử tế sẽ diễn ra.

Phật dạy: “Người có tâm ắt hưởng phúc”

Phật dạy: “Người có tâm ắt hưởng phúc”

Chung quy lại, lời Phật dạy về chữ tâm thực chất chỉ có một trọng điểm. Đó là chữ tâm tạo nên cuộc đời, sống ở đời có thể là không có tiền hay không có tài nhưng nhất định là phải có tâm. Người không có tiền thì sống nghèo khổ; người không có tài thì sống vô dụng, nhỏ bé; nhưng người không có tâm thì sẽ không có cuộc sống. 

Nội dung trên đây là những thông tin được chúng tôi tổng hợp và phân tích về lời Phật dạy về chữ tâm. Hy vọng đã giúp bạn có thêm các trải nghiệm thú vị và hướng bản thân đi trên con đường đúng đắn. Hãy luôn đặt chữ “tâm” lên hàng đầu để có được cuộc sống viên mãn nhất nhé!